Vela Luka'daki Vela Spila Mağarası: 20.000 yıllık insan iskânının izi

Vela Luka kasabasının üzerindeki tepelerde, Hırvatistan'ın Dalmaçya kıyısı boyunca uzanan Korčula adasının batı ucunda yer alan Vela Spila mağarası, Avrupa'daki en uzun süreli insan iskânı tarihinden birine ev sahipliği yapıyor. Atlas Obscura'nın editöryel notlarına göre mağaranın tabakalı kazı dosyaları, son 20.000 yıllık periyodun her aşamasını içeren bir arkeolojik kayıt sunuyor.

Mağaraya ulaşım, Vela Luka kasabasından başlayan ve dik bir yokuş boyunca devam eden bir yürüyüşle gerçekleştiriliyor. Atlas Obscura'nın açıklamasında belirtildiği gibi yol, Adriyatik manzaralarının yanı sıra incir ve zeytin ağaçlarının arasından geçiyor; nisan ayında yabani süsenler güzergâhın bir başka ayırt edici özelliği. Tırmanışın bir saatlik yolu, ziyaretçilere arkeolojik alanın bölgesel coğrafyayla ilişkisini hatırlatıyor.

Mağaranın temel arkeolojik önemi, içindeki tabakalanmış katmanların değişen iklim koşulları boyunca insan yerleşimini nasıl korudukları üzerine kuruludur. Zagreb Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden Profesör Dinko Radić'in yürüttüğü 2013 sonrası kazı raporları, mağara katmanlarının Erken Mezolitik'ten (yaklaşık MÖ 18.000) Erken Tunç Çağı'na (yaklaşık MÖ 1.800) kadar uzandığını gösterdi. Radić, Antiquity dergisinde yayımladığı 2014 tarihli çalışmasında 'Vela Spila Adriyatik'in batı kıyısı için bir referans noktası' olarak nitelendirildi.

Mağaranın en dikkat çekici buluntuları arasında Üst Paleolitik dönemden kalma minik insan figürcükleri yer alıyor. Antiquity dergisi 2012 tarihli incelemesinde, mağarada bulunan 17 figürcüğün Avrupa'daki en eski terra-kotta sanatı buluntularından bazıları olduğunu duyurdu. Bu figürcüklerden biri, 2014'te British Museum'da geçici sergi kapsamında uluslararası izleyiciye sunuldu. Üst Paleolitik insan topluluklarının seramik kullanım pratiklerinin Avrupa'da bu kadar erken belgelenmesi nadiren karşılaşılan bir durum.

Profesör Preston Miracle başkanlığında Cambridge Üniversitesi ile Zagreb Üniversitesi'nin ortaklaşa yürüttüğü 2017-2022 dönem kazı çalışmaları, Vela Spila katmanlarındaki diyet kanıtlarını analiz etti. Çalışma sonuçlarına göre Mezolitik dönemde mağarada yaşayan insan toplulukları, ağırlıklı olarak yaban keçisi avcılığı ve deniz yumuşakçası toplama ile geçimlerini sağlıyordu. Erken Neolitik geçişiyle birlikte tahıl tarımı ve evcil hayvan kalıntılarının arttığı belgelendi.

Mağaranın özellikle ilginç olan bir yönü, Adriyatik denizinin son buzul döneminde mevcut sahil çizgisinin yaklaşık 100 metre güneyinde olduğu dönemde insanların burada yaşamış olması. Cambridge Üniversitesi araştırmacısı Dr Emily Holt, kazı yorumunda 'mağara, buzul döneminin sonundan Holosen sıcaklığına geçiş sürecinde insan topluluklarının çevreye nasıl uyum sağladığının istisnai bir kaydı' dedi. Bu uyum süreci, paleobotanik kalıntılar ve hayvan kemikleri üzerinden detaylı belgelenmiştir.

Kültürel önem açısından bir başka önemli buluntu, mağara duvarlarındaki Yunan ve Roma dönemine ait yazıtlar. Vela Luka kasabasının arkeoloji koleksiyonunu yönetmen Donat Petricioli, Atlas Obscura aracılığıyla 'mağaranın hem bir tapınma ve sığınak yeri hem de pratik bir konut alanı olarak kullanıldığı dönemler vardı' dedi. Klasik dönemde Vela Spila'nın Adriyatik denizcilik ağında bir dinlenme noktası olarak işlev gördüğü düşünülüyor.

Mağaranın koruma altına alınması 1951'de Hırvat kültür mirası kanunu çerçevesinde gerçekleştirildi; bugün ulusal kültürel anıt statüsünde. Hırvatistan Kültür Bakanlığı kazı izinleri komitesi başkanı Dr Ivana Težak, kazı sürecinin 'sürdürülebilir arkeoloji ilkeleri ile çevre koruma ihtiyacının dengelendiği titiz bir yaklaşım gerektirdiğini' belirtti. Mağaranın iç yapısının jeolojik dengesizliği, ziyaretçilere açılan alanı sınırlı tutuyor.

Yerel turizm açısından Vela Spila, Korčula adasının başlıca arkeolojik çekim noktalarından biri konumunda. Vela Luka belediyesi turizm direktörü Marina Žiža, 'mağara ziyareti aynı zamanda kasaba müzesindeki figürcük kopyalarının ve kazı buluntularının sergilendiği koleksiyonu da kapsayan bir deneyim' dedi. 2024'te 18.000 kişi mağarayı ziyaret etti; bu rakam Vela Luka'nın yıllık turistik ziyaretçi sayısının yaklaşık yüzde 12'sini oluşturuyor.

Çağdaş bilim çevrelerinde Vela Spila, Avrupa'nın insan iskânı sürekliliği tartışmalarında merkezi bir referans noktası. Annual Review of Anthropology dergisinin 2024 tarihli özet çalışmasında, Vela Spila'nın 'Hırvatistan kıyısındaki Mezolitik insan topluluklarının davranış adaptasyonu için temel arkeolojik kayıt' olduğu kabul edildi. Mağaranın hala devam eden kazı dosyaları, gelecek 10 yıl içinde Adriyatik tarih öncesi çalışmaları için yeni veriler sunacak. Bu yazı tarihsel analiz amacıyla hazırlanmıştır; arkeolojik ziyaret için resmi siteyle iletişim kurmanız önerilir.